Zabytki

Punkt Informacji Turystycznej:
Oleskie Muzeum Regionalne
ul. Jaronia 7
46-300 Olesno
tel. 034 358 24 38
http://www.oleskiemuzeum.pl/

O średniowiecznym rodowodzie Olesna świadczy zachowany układ urbanistyczny z kwadratowym rynkiem od którego wychodzi osiem ulic.

Ratusz zbudowany w latach 1820-21 na miejscu dawnego z 1640 r., który spłonął w 1722 r.
W 1880 r. przyozdobiono jego fasadę kolumnowym portykiem zwieńczonym tympanonem. Jest on sytuowany w narożniku przy wschodniej pierzei rynku. Budynek neoklasycystyczny z sześciokolumnowym portykiem, niegdyś zwieńczony wieżą z zegarem, obecnie zwieńczony trójkątnym spłaszczonym przyczółkiem. Częściowo spalony w styczniu 1945 r., po wojnie został odbudowany, ale już bez wieżyczki. Piwnice o sklepieniu łuku obniżonego.
Dawna siedziba Muzeum im. Jana Nikodema Jaronia, obecnie mieści się w nim Urząd Stanu Cywilnego.

Obok Ratusza znajdują się dwa zabytkowe kamienne pomniki ustawione w środku Rynku: Matki Boskiej i św. Jana Nepomucena.

Kolumna Maryjna z 1697 r. postawiona została przez mieszczan oleskich nękanych przez wojny, żywioły, kataklizmy i choroby.

Nieopodal jej znajduje się
posąg św. Jana Nepomucena, ufundowany w 1753 r. przez Leopolda Ignacego Labora, jako wotum wdzięczności za uzyskaną przez niego godność infułata dla oleskiego konwentu zakonników.

Kościół św. Michała - wzniesiony na miejscu konsekrowanego w 1226r. murowany z fundacji Władysława II Opolskiego z 1374 r. Administrowany przez Augustianów, kilkakrotnie odbudowywany po pożarach i zniszczeniach. Gotycki, z częściowym zatraceniem cech typowych z wnętrzem przekształconym w baroku. Barokowe: ambona, rzeźba Chrystusa Ukrzyżowanego, obraz Złożenia do Grobu, obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Obok murowana plebania z 1659 r., przebudowana kilkakrotnie. Powstała na miejscu dawnego zamku. W ogrodzeniu - brama wjazdowa z arkadami po bokach.

Kościół odpustowy św. Anny - 1,5 km od miasta , przy drodze w kierunku Wielunia. Drewniany, o konstrukcji zrębowej, na podmurowaniu. Składa się z dwóch części: prostokątnego kościoła z 1518 roku i części centralnej, gwiaździstej, dobudowanej w latach 1668 - 70 przez mistrza ciesielskiego Marcina Snopka z Gliwic. Stanowi je pięć kaplic i przejście łączące z kościołem wcześniejszym. W kaplicach - cenne ołtarze barokowe z XVII i XVIII w., późnorenesansowy z pocz. XVII w. i regencyjny z pocz. XVIII w. W prezbiterium ołtarz główny z późnogotyckim tryptykiem z pocz. XVI w. Późnorenesansowa ambona z pocz. XVII w. W części zachodniej wieża nadbudowana nad nawą, związana konstrukcyjnie z jej więźbą dachową.
[W sprawie dodatkowych informacji o kościele Świętej Anny należy zwrócić się do Proboszcza tutejszej parafii. Numer telefonu: +34 / 358 27 10]

Folder informacyjny: Kościół św. Anny, Siedem Źródeł, 1 strona.pdf
Folder informacyjny: Kościół św. Anny, Siedem Źródeł, 2 strona.pdf

Kościół parafialny Bożego Ciała z 1913 r. - wzniesiony na miejscu drewnianego kościółka Ciała Chrystusowego, zbudowanego po 1450 r. a przed 1478 r. z fundacji mieszczańskiej, jako protest przeciwko niemoralnemu trybowi życia oleskich augustianów. Kościółek przeniesiono do Gronowic, gdzie w 1995 r. spłonął. W neobarokowej, monumentalnej świątyni znajdują się piękne plafony sufitowe, ołtarz główny z obrazem "Komunii Apostołów", ołtarze boczne NMP i św. Józefa oraz bogato zdobiona ambona.

Kościół Ewangelicki - z 1853 r., "Kościół fenigowy" usytuowany na skraju parku miejskiego został wybudowany za cenę 3 milionów fenigów-groszy, zebranych przez pierwszego pastora oleskiej gminy ewangelickiej Leopolda Polko. Prośby o datki w wierszowanej formie tego charyzmatycznego duchownego znane były w całych ówczesnych Prusach.

Urząd Miejski - obecną siedzibę Urzędu Miasta i Gminy oraz Starostwa Powiatowego wybudowano w 1909 r. na skrzyżowaniu ulic Dworcowej i Powstańców Śląskich jako Powiatowy Urząd Stanów. Budynek miał liczne biura, mieszkanie dla starosty z balkonem ( urząd starosty wtedy pełnił Carlo von Deins w latach 1902-1922), małą i dużą sale posiedzeń. Ta ostatnia ozdobiona była oprawionymi w ołów witrażowymi oknami, które zachowały się do dzisiaj, ze scenami: pracy żniwiarzy, drwali przed kościołem św. Anny, z motywem herbu powiatu, Olesna i Gorzowa. Do 1909 r. stare Starostwo mieściło się w budynku z połowy XIX w. przy ówczesnej ulicy Schönwalder Strasse, obecnie Kościuszki.
W latach 2008 i 2009, na 100-lecie zabytku, dokonana została renowacja jego zewnętrznej elewacji.

Mury obronne - rozebrane w XVII, pozostałości przy ul. Lompy

Kamienica barokowa przy ul. Jaronia 7 - dwutraktowa, z sienią przelotową, nie ma osi. Elewacja frontowa trójosiowa, szczyt ujęty spływami, zwieńczony półkoliście .

Pomnik Lotników Polskich górujący w północnej części oleskiego cmentarza komunalnego poświęcony jest poległym 3 polskim lotnikom z samolotu bombowego "Karaś" zestrzelonego 03.09.1939 r. nad Wojciechowem i dwom piechurom zmarłym od ran w oleskim szpitalu. Zwłoki ekshumowano w 1969 r. i złożono we fundamentach pomnika, którego kształt przypomina czasze opadających spadochronów. 13 września 1970 r. odbyło się odsłonięcie pomnika. Napis na odsłoniętej w 1983 r. płycie brzmi:
"Lotnicy 22 Eskadry Bombowej
2 Pułku Lotniczego
podporucznik pilot Józef Jeleń ur. 4.02.1917r.
podporucznik obserwator Władysław Żupnik ur. 15.09.1909r.
kapral strzelec samolotowy Stanisław Kapturkiewicz ur. 17.06.1917r.
Polegli w czasie lotu bojowego w dniu 3 września 1939r.
w miejscowości Wojciechów.
Szeregowy Stefan Fedorowicz
szeregowy Szymański
zmarli z ran odniesionych w czasie walk nad Prosną
Cześć ich pamięci"

Olesno - Świercze - pozostałości zespołu dworskiego z XIX w., oficyna, czworak, spichlerz, wozownia ( obecnie mieszkania i magazyny ), pozostałości parku.

Wieś Bodzanowice - chałupy drewniane nr 6 i 15 z XVIII i XIX w. drewniane, zrębowe, dwutrakowe z częściami gospodarczymi, dachy dwu i czterospodowe .

Wieś Borki Wielkie - cmentarny kościół drewniany p.w. św. Marcina i Bartłomieja z ok. 1680r., orientowany, zrębowy. Wieże tego kościoła zbudował cieśla Szymon Stadko w 1789 r.

Wieś Boroszów - drewniany kościół filialny p.w. św. Marii Magdaleny, budowany w 1669r., przebudowany w 1789r., orientowany, zrębowy. Dachy gontowe.

Wieś Grodzisko - kościół drewniany św. Rocha z 1710 r. ufundowany przez mieszczan po wygaśnięciu zarazy w 1708 r. Orientowany, zrebowy, oszalowany bezwieżowy. Dach gontowy z sygnaturką. W ołtarzu - obraz patrona z widokiem Olesna w tle (XVIII w.). Barokowa belka tęczowa w formie dwóch esowato wygiętych wolut.

Wies Sowczyce - kociól drewniany p.w. św. Antoniego z pierwszej połowy XVIII w., w 1917 r. przeniesiony tu ze wsi Łomnica. Wtedy dobudowano wieżę. Ściany i dach obite gontem. Pałac murowany z końca XIX w., obecnie Państwowy Dom Dziecka. Obok park.

Wieś Stare Olesno - kościół św. Marii Magdaleny z 1680 r. odnowiony w latach 1955 - 59. Drewniany, zrębowy, orientowany. Kościół ma wieżę, której górna kondygnacja jest poszerzona w stosunku do dolnej i tworzy rodzaj nadwieszonego pietra przypominającego izbicę.

Wieś Wachów - drewniany kościół św. Wawrzyńca z 1706 r. odnawiany w 1907r. orientowany, zrębowy, z wieżą. Szalowany, dookolne soboty, dachy gontowe. Klasycystyczny dwór murowany z pierwszej połowy XIX w., obecnie szkoła. Dom murowany z końca XIX w.,ul. Leśna.

Kirkut - Cmentarz założony na początku XIX wieku, ogrodzony murem z cegły (wcześniej z kamienia), położony w Oleśnie przy ul. Młyńskiej. W granicach cmentarza wytyczonego na planie prostokąta znajduje się kaplica przedpogrzebowa. Nagrobki na cmentarzu wykonane są w większości z piaskowca, ale także z granitu i marmuru. Napisy na macewach są w języku hebrajskim i niemieckim.
To jedyny świadek istniejącej niegdyś w Oleśnie zorganizowanej gminy żydowskiej. Synagoga zbudowana w latach 1887-1889 została spalona podczas kryształowej nocy w 1938 r.

Historia Oleskiego Kirkutu
Jedynym śladem istniejącej onegdaj oleskiej społeczności żydowskiej jest cmentarz- kirkut, położony przy ul Młyńskiej w rejonie nazywanym niegdyś "Żydowską Szwajcarią" ze względu na jego położenie w malowniczym zakątku miasta, w dolinie Młynówki. W 1814 r. oleska gmina żydowska utworzyła poza miastem cmentarz-kirkut-realizując rozporządzenie króla pruskiego z 24 maja 1814r., które nakazywało rodzinom żydowskim mieszkającym dalej niż jedną milę od miejsca zamieszkania, zatroszczyć się o własne pogrzebanie zmarłych, pod groźbą wydalenia z miejsca aktualnego pobytu. Zarządzenie odniosło natychmiastowy skutek i jeszcze w tym samym roku powstały cmentarze w Oleśnie, Głubczycach, Koźlu, Zębowicach, wkrótce potem w Świdnicy, Oławie, Nysie, Gliwicach i Raciborzu. Obszar cmentarza w Oleśnie położonego na wysokości 235 x 238 m.n.p.m. to prostokąt o wymiarach 72 x 39 m. Otoczony został kamiennym ogrodzeniem, którego fragmenty zachowały się do dzisiaj. Dotychczas zmarłych innych wyznań i religii grzebano na cmentarzu wokół drewnianego kościółka pw. Ciała Chrystusowego. W okresie największego rozwoju wyznaniowej gminy żydowskiej w Oleśnie w 1868 r. na kirkucie postawiono kaplicę przedpogrzebową-"Bet taharę" czyli "dom oczyszczenia", a także rozebrano pierwotny kamienny mur zastąpiwszy go ceglanym. Zachowana do dzisiaj tahara z czerwonej cegły zwieńczona oknem z motywem gwiazdy Dawida, obecnie pusta, z jedną kamienną misą służącą do ablucji-rytualnego oczyszczenia, niegdyś była miejscem obmywania zwłok, które trzeba było jak najszybciej pochować. Do lat 60-ych XX w. znajdował się w niej jeszcze stół rytualny na którym kładziono zwłoki.
Oleski kirkut posiada cechy, niezbędne do godnego pochówku wyznawcy judaizmu: oddalenie od miasta, taharę i ogrodzenie. W tej osobliwej oleskiej nekropolii spotkać można najczęściej macewy w postaci pionowego nagrobka z piaskowca, granitu czy marmuru. Niektóre były polichromowane. Nie występowały tutaj macewy żeliwne jak np. w pobliskich Krzepicach. Macewy- owe stele, płyty nagrobne nawiązują swoim wyglądem do bramy symbolizującej przejście z życia ziemskiego do krainy zmarłych. Na macewach dawnych oleskich Żydów występuje następująca symbolika:
- dłonie złączone w geście błogosławieństwa, symbolicznie oznaczające grób kapłana lub przynależność do potomków arcykapłana Aarona,
- dzban jest atrybutem zmarłego potomka Lewiego - lewity, który od starożytnych czasów obmywał ręce kapłanów przed błogosławieństwem,
- palma symbolizuje sprawiedliwość i odkupienie, jest drzewem życia,
- złamana palma odznacza życie złamane, nagle przerwane tragicznie (jest kilka takich symboli na oleskim cmentarzu),
- uskrzydlona klepsydra jest znakiem przemijania czasu, zapożyczonym z symboliki chrześcijańskiej,
- wieniec, liść palmowy, kwiat róży to typowe motywy żałobne.
Na oleskim cmentarzu o powierzchni 0,5 ha zachowało się ponad 200 macew- nagrobków uratowanych przed dewastacją i wywozem, z których najstarszy pochodzi z 1824 r.- wg "Pamiątki i zabytki kultury Żydowskiej w Polsce" Przemysława Burcharda. Można się spotkać także z datą 1821. Karta cmentarza Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków wskazuje na macewę Berty Breslauer ur. w 1792r., a zmarłej w 1862 r. Większość macew pochodzi z XIX w, reszta z I poł. XX w. Na starszych nagrobkach napisy wykute były w języku hebrajskim, na macewach z końca XIX w. i z początku XX w. inskrypcje były w języku hebrajskim i niemieckim, bądź tylko w j. niemieckim. Napisy te, jedne wyraźne, inne zatarte, nieczytelne, często zarośnięte glonami lub zielonym mchem to wszystko, co po oleskich Żydach pozostało. Od czasu holocaustu w zasadzie zaprzestano pochówku na oleskim kirkucie. Cmentarz przez kilkadziesiąt powojennych lat niszczał. Czas i wandale robili swoje, pozbawiony opieki był dewastowany, wywożono z niego macewy w celu pozyskania cennego kamienia. Zniszczono 50 m parkanu od strony zachodniej. Zarośnięte i powywracane nagrobki przedstawiały smutny widok. W latach 90-tych XX w. cmentarzem zainteresowała się i zajęła pani Władysława Kotowicz, która pozyskała środki na jego częściową restaurację od prof. Marvina Meistricha ze Stanów Zjednoczonych. Także Urząd Miejski w Oleśnie partycypował w kosztach renowacji kirkutu. Oleski cmentarz na co dzień nie odwiedzany, milczący relikt dawnej kultury dla wyznawców judaizmu, kiedyś współtworzących społeczność naszego miasta był i będzie miejscem świętym do końca świata. Dla Żydów nie istnieje pojęcie "likwidacji" cmentarza, żydowski grób nie może być ponownie wykorzystywany, ponieważ najważniejsze jest to, co kryje ziemia, a nie to co na niej stoi. Nawet gdyby nie było tam ani jednego grobu, to miejsce będzie otaczane kultem, bo prochy pochowanych tam niegdyś synów i córek narodu wybranego oczekują na przyjście Mesjasza.

Historia